Vehimli Hal'in Vesveseye Dönüşmesin

Çağımızın en büyük problemlerinden biri de vehim ve vesvese…
İki hâl de günlük yaşantımızda bazen birbirine karıştırılır, ama aslında farklı yönlere işaret ederler; biri daha çok zihinsel bir kuruntu, diğeri ise ısrarcı, rahatsız edici düşünce döngüsü gibi çalışır.

Vehim ve vesvese arasındaki farkı aslında dışarıdan öğrenmekten çok, insan kendi içinde fark eder.
Misal, bir düşünce geldiğinde, eğer sen onu biraz izleyip bırakabiliyorsan, bu daha çok vehimdir.
Ama düşünce seni bırakmıyor, sen onu kovsan da geri geliyorsa, bu vesvesedir.

Vehim (kuruntu, zan)
Vehim, zihnin bir ihtimali gereğinden fazla ciddiye almasıdır.
Ortada kesin bir durum yoktur; sadece bir "olabilir ya da ihtimal" vardır ve zihin onu büyütür.
Ama bu düşünce, dikkat başka yere çekilince gevşer, dağılır.

Mesela birinin selamını görmezden geldiğini fark edip "Acaba bana mı kırıldı?" diye içinden geçirmek… Ya da bir sağlık belirtisi gördün: "Ya ciddi bir şeyse?" diye kısa süreli endişelenmek… Bu bir vehimdir. Bu düşünce gelir, bir süre oyalanır, sonra dağılır.

Vesvese (iç sıkıntı veren, tekrar eden düşünce)
Vesvese ise düşüncenin içeride kalıp dolaşmasıdır.
Sadece bir ihtimal olarak kalmaz; ısrar eder, geri gelir, huzursuzluk üretir.
Sen onu bırakmak istersin ama o seni bırakmak istemez.

Mesela kapıyı kilitleyip çıktığın hâlde yolda tekrar tekrar "Kilitledim mi?" diye düşünmek ve geri dönme ihtiyacı hissetmek gibi… Ya da namaz/abdest sırasında "Eksik mi yaptım?" gibi… Burada mesele düşüncenin içeriği değil, tekrar etme ve seni meşgul etme biçimidir.

Vehim: "Ya öyleyse?" diye sorar ve çekilir.
Vesvese: "Ya öyleyse?" diye sorar, cevap alsa bile geri gelir.

Bu iki hastalıklı davranış, kişiyi sosyal hayatından ve şahsi düşüncelerinden alıkoyar.
Vehim, önü alınamazsa zamanla vesveseye dönüşebilir.

İslam'da vesvese, şeytandan gelen telkinler olarak anlatılır.
Şeytan, vesveseyle insanı aşama aşama saptırmaya çalışır:
Önce imanı zedelemek ister; başaramazsa günaha yöneltir.
Olmazsa ibadetten uzaklaştırır; bu da olmazsa ibadete riya (gösteriş) katar.
Onu da başaramazsa kişiye kibir ve kendini beğenmişlik verir.
Son olarak kalbe haset, kin ve öfke gibi duygular yerleştirmeye çalışır.

Bir hadis ile izah etmek isterim:
Ebû Hureyre (radıyallahu anh)'dan rivayet edildiğine göre Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur:

"Allah, ümmetimin içinden geçirdiği şeyleri, onu işlemedikçe veya söylemedikçe bağışlamıştır / sorumluluk konusu yapmamıştır."

Kaynak: Sahih Müslim: no. 127 / Sahih al-Buhârî 5269

Bu, vesvese için çok güçlü bir ölçüdür:
Düşünce geldi (sorun değil).
Tavsiye: Geldiği anda Allah'a sığınıp "Estağfurullah" okumak.
Sen onu kabul edip davranışa dökersen, o zaman sorumluluk başlar.

İstiâze (Allah'a sığınma)
Kısa ama etkili bir yöneliş:
"Eûzü billahi mine'ş-şeytânirracîm."
"Kovulmuş şeytanın şerrinden Allah'a sığınırım."

Bu sadece söz değil, bir yön değiştirmedir.

Nâs Suresi, Kur'an-ı Kerim'in 114. ve son suresidir.
Nâs Suresi, kişinin iç dünyasında beliren vesveseye karşı korunma ve yön bulma duasıdır. Böyle durumlarda okunması tavsiye edilmiştir.

Vehim açısından şunu söyleyebilirim:
Hüsnüzan (iyi yorum) tercih edilir.
Delilsiz kötü ihtimaller büyütülmez.

Yani bir insan hakkında kötü düşünmek yerine, iyi ihtimali seçmek daha doğru görülür.

Vesvese ve vehimden arınmamız temennisiyle, selametle kalın.